//  Społeczeństwo
 

Różne regionalne obyczaje

Różnice obyczajowe, kulturowe, religijne i przede wszystkim językowe są wyznacznikiem tego, które kraje i regiony wyjątkowo za sobą nie przepadają, a które mogą współpracować od dekad doskonale się uzupełniając. Całe kraje wywalczyły swoją niepodległość tylko w imię tego, że ludność z pewnego regionu mówiła, uczyła się i budowała swoje domy całkiem inaczej, niż obywatele dominującej części państwa. Takie działania są dzisiaj coraz mniej popularne – wszystko, co znajduje się w administracji danego państwa musi bezwzględnie godzić się na najmniejsze nawet wytyczne dotyczące życia, wypowiadania się czy zatrudniania. Nie pasuje to rzecz jasna ludziom, którzy czuą się mocno przywiązani do swojej własnej grupy etnicznej i gwary i nie chcą godzić się na to, aby zabraniano im innego wyznania albo języka. W Polsce problemem jest ostatnio kwestia Śląska, który nigdy nie chciał oddzielać się od Polski, ale bardzo wyraźnie walczy o utrzymanie pewnej autonomii i zachowanie zarówno gwary śląskiej i jej dopuszczalności w urzędach, jak i innych elementów kultury. Przecież kuchnia śląska, architektura tego regionu, to w takim samym stopniu dziedzictwo całego narodu jak i śląska gwara. Brak zrozumienia dla niektórych słów wypowiadanych przez Ślązaków nie powinien wpływać na ich prawo do językowej odrębności.

Znaczenie regionów dla polityki

Dziś wszyscy bez wyjątku zastanawiają się nad językiem w mediach i jego przyszłości. Oczywistym jest, że telewizja oraz prasa wykorzystują najbardziej popularny model językowy i rzadko kiedy mogą pozwolić sobie na promowanie odrębności jak gwara. Oczywiście wyjątkiem są media lokalne, które bardzo często właśnie takie mają zadanie i jak telewizja śląska – nie boją się zatrudniać aktorów czy dziennikarzy posługujących się śląską gwarą. Telewizja walcząca o kilka milionów widzów nie może pozwolić sobie na wprowadzenie śląskiej gwary na masową skalę, ponieważ to szybko uniemożliwiłoby przeciętnym obywatelom odbieranie chociażby wieczornych wiadomości. Natomiast ludzie posługujący się na co dzień śląską gwarą mogą raczej bez większego problemu odnaleźć się w rzeczywistości medialnej narzuconej przez dziennikarzy ze stolicy. Zmniejsza się jednak z tego względu także zainteresowanie gwarą śląską nie tylko w Warszawie, ale i w samym Śląsku, gdzie przede wszystkim młode pokolenia nie czują się szczególnie zmotywowane do tego, aby posługiwać się własnym dialektem, podczas gdy wszędzie poza Śląskiem mowa ta wydaje się być nazbyt oryginalna, aby traktować ją całkowicie poważnie. Takie bariery sprawiają, że wielu ludzi dobrowolnie godzi się na porzucenie własnych nawyków i przyswojenie sobie nowego języka czy obyczajów.

Znaczenie regionalizmów na świecie

Dzisiaj coraz ostrzej partie polityczne wypowiadają się na temat tych ludzi i obywateli, którzy nie pochodzą z dziada pradziada Polaka a osadzili się tutaj na przestrzeni wieków i starają się pogodzić własną kulturę narodową z tym, co jest w Polsce. Niechęć względem innych grup przejawia się chociażby tym, że Ślązaków, wyjątkowo zasłużonych dla historii naszego kraju, nie traktuje się dzisiaj do końca poważnie właśnie z tego względu, że w swojej mowie i obyczajach posługują się wieloma terminami i zachowaniami, które nam kojarzą się chociażby z Niemcami. Niechęć do Niemców jakkolwiek uzasadniona przekłada się więc w dużej części społeczeństwa na niechęć także do Ślązaków, chociaż to nie ich wina, że region ten przez dekady był terenem wzajemnych walk politycznych Polaków, Niemców, Czechów i Austriaków. Nawet od kiedy Śląsk stał się całkowicie Polski wciąż napływali do niego obywatele z sąsiednich krajów, ostatecznie przyczyniając się do powstania całkowicie innej i odrębnej kultury śląskiej, charakteryzującej się nawet własną unikalną gwarą. Są więc w nieustającej ze sobą walce środowiska, dla których wszelkie odrębności językowe jak gwara śląska powinny być systemowo ograniczone z tymi, którzy w inności i oryginalności takich gwar doszukują się przede wszystkim dowodów na tożsamość całego narodu.

Różnice pomiędzy regionami

Kraje tak duże i liczne jak Polska muszą się naturalnie liczyć z tym, że różne regiony mogą mieć całkowicie inne zapotrzebowania, zarówno na zmiany w prawie, przemyśle, jak i oczekiwania względem kultury albo religii. Pogodzenie wielu różnych grup społecznych jest wielkim wyzwaniem dla każdego kraju liberalnej demokracji, ale niewątpliwie największym problemem jest brak tolerancji dla tego, co inne. I tak nawet w obrębie jednej polskiej narodowości nie brakuje ludzi, dla których wszystko to, co inne, nie powinno być wspierane przez nasz rząd ani społeczeństwo. Dlatego tak głośna jest ostatnio debata chociażby na temat przynależności Śląska do Polski – oczywiście nikt nie wątpi w to, że administracyjne wciąż jest to polski region, ale nie brakuje polityków, którzy nawet w gwarze śląskiej i innej kulturze tamtego regionu dopatrują się pewnej formy zdrady ojczyzny czy współpracy z dawnych wrogiem. Niechęć do niemieckiego języka przekłada się w dużym stopniu na podejrzliwość względem Ślązaków, którzy nie mogą przecież dzisiaj w jawny sposób zmienić swojej własnej gwary, aby nie rzucać się w oczy. Ich gwara jest dla nich czymś całkowicie naturalnym i wynikającym z edukacji oraz rodzinnego wychowania. Zabranianie ludziom z tego regionu wykorzystywania swoich odrębnych konstrukcji językowych wydaje się być czymś irracjonalnym.

Odrębne spojrzenie na kulturę

Kultywowanie swoich własnych nawyków jest czymś absolutnie naturalnym i każda lokalna społeczność nie tylko może, ale wręcz powinna, budować swoją odrębność i tożsamość za wszelką cenę. Niestety nie zawsze w kraju panują warunki sprzyjające takiemu podejściu i coraz częściej także w Polsce da się słyszeć głosy niezadowolenia z tego, że tak wiele grup społecznych czuje swoją niezależność mocniej niż przynależność do narodu. Tak jest chociażby ze Ślązakami, którzy wcale nie chcą być traktowani inaczej niż obywatele Polski a jednocześnie chcą mieć pełne prawo do kultywowania własnego języka i obyczajowości, co nie podoba się wielu grupom politycznym przywykłym do tego, że co nie jest całkowicie polskie, musi być manipulowane przez złe nacje z zewnątrz. Pretensje względem obywateli Śląska są tym większe, że tamtejsza specyficzna gwara powstała niejako na fali historycznych przynależności Śląska, który był na przemian Polski, Czeski i Niemiecki – wszystkie te administracje chciałby naturalnie wzmocnić własnych obywateli, kosztem kultury, języka czy religii innych. Dzisiaj w efekcie Śląsk stał się miejscem, gdzie nie tylko gwara żyje pełnym życiem. Jest to najbardziej odróżniający się od reszty Polski region także pod wieloma innymi względami jak chociażby kuchnia czy zabudowa architektoniczna.

Prawo do własnego języka

Istnieją bardzo różne stopnie odrębności języków regionalnych od języka formalnego. W dużych państwach jak USA wcale nie musi być więcej różnych gwar i dialektów niż w stosunkowo niewielkiej Polsce. Aby mogło dojść do powstania i wyodrębnienia całkowicie innego systemu językowego, musi dojść do splecenia się wielu różnych wydarzeń jednocześnie. Bardzo ważne jest dla każdej gwary, aby ludność z niej korzystająca pozostawała w miarę na jednym terenie. Gdy rodzina ze Śląska opuszcza swój dom i przeprowadza się za pracą do stolicy, dość szybko kolejne pokolenia tejże rodziny posługiwać będą się w coraz większym stopniu nienaganną polszczyzną a w coraz mniejszym stopniu korzystać będą ze swojego naturalnego akcentu ze Śląska. Historia także ma kolosalne znaczenie – jeśli tereny Śląska nie byłyby regularnie przekazywane z rąk polskich do czeskich, z czeskich do niemieckich, gdyby teren ten nie podlegał administracyjnie przez dziesiątki lat austro-węgrom, z pewnością łatwiej byłoby przekonać ludzi z tego regionu do wartości języka nadrzędnego. Tym czasem ogromna mnogość najróżniejszych kultur i narodowości przenikających się wzajemnie na terenie Śląska doprowadziła do tego, że dzisiaj gwara śląska daleko odbiega od tego, co dla przeciętnych obywateli Polski jest absolutnym kanonem mowy ojczystej.

Regiony wielkich krajów

Dzisiaj nikt nie wątpi w to, że język stanowi w ogromnym stopniu o tym, czy dany region jest popularny z punktu widzenia turystyki. Z pewnością łatwiej jest podjąć decyzję o wyjeździe do kraju, gdzie można dogadać się w języku angielskim aniżeli spakować się i polecieć do Chin, gdzie bez znajomości mandaryńskiego praktycznie nikt nie będzie w stanie się odnaleźć. Patrząc na ten wyznacznik szybko zrozumieć można, dlaczego Śląsk nie stanowi jednego z kluczowych celów turystycznych obywateli Polski. Jest to region z niesamowitą historią i kulturą – na tę niesamowitość składa się przede wszystkim to, że tereny należące dzisiaj do polskiego śląska przez długie dekady w przeszłości przejmowane były kolejno przez Niemcy, Czechy oraz Austro-Węgry. Ta walka o wpływy sprawiła, że ludność śląska mówi dzisiaj swoją wyjątkową gwarą i stara się za wszelką cenę kultywować obyczaje, nie rezygnując absolutnie z niczego. Nawet ludzie mieszkający w Warszawie miewają spory problem z tym, aby śląską gwarę bez problemu zrozumieć. Powstają nawet słowniki pozwalające na skuteczniejsze przekładanie słów ze śląskiego na polski. Wciąż jednak jest to tylko gwara, która wciąż żyje w obrębie naszego systemu językowego, całkowicie inaczej niż chociażby gwara z Kaszub, która zasługuje całkowicie na miano niezależnego języka.

Pogodzenie różnych kultur

Współczesny świat jest zglobalizowany, ogromny a jednocześnie wszędzie jest blisko i najróżniejsze trendy, także kulturowe i językowe, skutecznie się przenikają. Bardzo ważne jest więc umiejętne poruszanie się w tej rzeczywistości i odnajdywanie pewnych ciekawych impulsów rozwojowych. Czasami jednak różnice pomiędzy kolejnymi grupami prowadzą do tego, że dochodzi do zaostrzenia konfliktu lub zbudowania jakiejś sztucznej granicy pomiędzy ludźmi, którzy teoretycznie reprezentują tą samą narodowość, ale czują się przywiązani do innej kultury lub po prostu chcą poszanowania swojej odrębności. Przykładem tego typu wyzwania jest chociażby konflikt na linii obywateli śląska z pewnymi przedstawicielami władzy parlamentarnej, która nie do końca dobrze czuje się z myślą, że wielki wpływ na kulturę Śląska mają także inne narodowości jak Niemiecka czy Czeska. Dlatego sam język ludności śląskiej mocno odbiega od tego, co ogólnie uznano za normę w Polsce. W mediach produkowanych w Warszawie używa się zwrotów powszechnie popularnych w słownikach, jadąc na Śląsk można już w pociągu poczuć gwarę tamtego miejsca. Wynika ona oczywiście nie tyle z chęci odróżnienia się od reszty obywateli a po prostu z wielu wieków przynależności do najróżniejszych grup etnicznych, państw, administracji i stref kulturowych.

Różnice w jednym państwie

Przenikanie się wielu najróżniejszych kultur to dzisiaj coś całkowicie naturalnego i globalizacja przyczyniła się w dużym stopniu do tego, że ludzie przybywający na nowe tereny przynoszą swoje nawyki, także językowe. W ciągu kolejnych dekad na terenach obszernie zasiedlanych przez blisko zżytą ze sobą ludność lokalną pojawiać zaczęły się więc pewne odstępstwa od normy językowej przyjętej kilkaset kilometrów dalej. W niektórych krajach można mówić o dialektach czy gwarach, które wynikają z pewnych nawyków albo po prostu pozostałości historycznej – wszystkie jednak one wydają się pochodzić z dokładnie tej samej rodziny językowej, dzięki czemu odnalezienie się w tych różnych gwarach nie jest szczególnie wymagające. Są jednak i takie, w których słowa czasami totalnie odbiegają od wzorców promowanych przez językoznawców, słowniki oraz media – czego idealnym przykładem może być osadzona dość blisko języka polskiego gwara śląska lub też bardzo odbiegająca od normy centralnej gwara kaszubska, a właściwie język kaszubski. Gwara a język to także spora różnica – czasami izolujące się pod względem kultury niewielkie grupki społeczne liczące tysiąc osób mogą skutecznie kultywować swój odseparowany język. Częściej jednak dochodzi do przenikania się najróżniejszych stref wpływu, jak ma to miejsce chociażby na Śląsku.

Tworzenie nowoczesnego państwa

Dla praktycznie każdego współczesnego językoznawcy mnogość różnych gwar, akcentów i regionalizmów to wielkie wyzwanie a jednocześnie spora przyjemność w odkrywaniu najróżniejszych zmian i odstępstw od normy. W kraju tak dużym jak Polska niemożliwym jest, aby akcenty i słownictwo w każdym z wielkich województw i mieście brzmiały tak samo, dlatego też zgłębianie wiedzy na temat języków, dialektów i różnych gwar wymaga ogromnego poświęcenia. Nie każdy językoznawca czuje oczywiście powołanie do tego, aby analizować te drobne różnice, ale nie brakuje i takich profesorów, dla których różnice pomiędzy mową centralnej Polski a gwarą śląską to temat do bardzo wnikliwych analiz i porównań. W dzisiejszym świecie tempo oraz słownictwo w dużej mierze dyktują rzecz jasna media a te przeważnie starają się korzystać ze słownictwa znanego formalnie każdemu obywatelowi z osobna. Z tego względu ludzie, którzy wychowali się w północnej czy centralnej Polsce, odwiedzając Śląsk niemal natychmiast odczuwają pewną egzotyczność tego miejsca. Te różnice wynikają z wielu różnych elementów, ale przede wszystkim to uwarunkowania historyczne doprowadziły do tego, że mowa ludzi z regionu śląskiego łączy w sobie wiele elementów zarówno polszczyzny, języka niemieckiego jak i gwary góralskiej a pewnych południowych regionach nawet czeskiej.